اختلال میل جنسی کم (Hypoactive Sexual Desire Disorder – HSDD) به حالتی گفته میشود که فرد بهطور مداوم یا طولانیمدت کاهش یا نبود تمایل جنسی را تجربه میکند. این کاهش میل جنسی باید به اندازهای باشد که تاثیر منفی بر کیفیت زندگی یا روابط فرد داشته باشد و باعث ناراحتی یا نگرانی او شود.
این اختلال میتواند در هر دو جنس دیده شود، اما در زنان شایعتر است و ممکن است به دلایل مختلف جسمی، روانی یا رابطهای ایجاد شود. عوامل جسمی شامل بیماریهای مزمن، تغییرات هورمونی، داروها یا مشکلات فیزیکی هستند، در حالی که عوامل روانی شامل اضطراب، افسردگی، استرس و تجربههای منفی گذشته است. همچنین، مشکلات زناشویی، نارضایتی عاطفی و فشارهای فرهنگی یا اجتماعی میتوانند شدت اختلال میل جنسی را افزایش دهند.
اختلال میل جنسی کم، زمانی تشخیص داده میشود که علائم حداقل ۶ ماه ادامه داشته باشد و باعث ناراحتی یا اختلال عملکرد فرد در زندگی روزمره شود. در بسیاری از موارد، این اختلال با سایر مشکلات جنسی یا روانشناختی همراه است و نیاز به بررسی جامع و دقیق دارد.
تاریخچه اختلال میل جنسی کم
اختلال میل جنسی کم برای اولین بار در دهه ۱۹۸۰ وارد ادبیات پزشکی شد و بهعنوان یک اختلال مستقل در دسته اختلالات جنسی در DSM-III-R شناخته شد. با پیشرفت تحقیقات، در نسخههای بعدی DSM بهویژه DSM-5، طبقهبندی جدیدی برای اختلالات جنسی اعمال شد و اختلال میل جنسی کم در زنان تحت عنوان اختلال علاقه/برانگیختگی جنسی زنان و در مردان بهعنوان کاهش میل جنسی مردانه دستهبندی شد.
مطالعات تاریخی نشان میدهند که این اختلال همواره وجود داشته است، اما درک علمی و روشهای تشخیص آن در طول زمان تغییر کرده است. در گذشته، عوامل روانی و رفتاری بیشتر مد نظر بودند و کمبود توجه به نقش هورمونها و عوامل فیزیولوژیکی بود. با گذشت زمان و با پیشرفت علوم نوروبیولوژی، هورمونها، نوروترانسمیترها و تاثیر استرس و سبک زندگی بر میل جنسی نیز مورد توجه قرار گرفتند.
تاریخچه پژوهشها همچنین نشان میدهد که نگرشهای فرهنگی و اجتماعی نقش مهمی در بیان و پذیرش این اختلال داشتهاند. در برخی جوامع، صحبت درباره مسائل جنسی تابو بوده و افراد کمتر به دنبال کمک پزشکی میرفتهاند، در حالی که در جوامع مدرن، مطالعات و درمانهای علمی بیشتری برای شناسایی و درمان این اختلال ارائه شده است.
آمار جهانی و ایران
اختلال میل جنسی کم یک مشکل شایع در سطح جهان است و شیوع آن در زنان و مردان متفاوت است. براساس تحقیقات و دادههای معتبر:
- در زنان: مطالعات بینالمللی نشان میدهند که حدود ۲۵ تا ۴۰ درصد زنان در طول زندگی خود حداقل یک بار کاهش شدید میل جنسی را تجربه میکنند. شدت اختلال ممکن است با سن، مرحله زندگی، وضعیت هورمونی و روابط زناشویی متفاوت باشد.
- در مردان: شیوع کاهش میل جنسی بین ۸ تا ۱۵ درصد گزارش شده است و بیشتر با عوامل هورمونی و سبک زندگی مرتبط است.
در ایران، پژوهشهای داخلی نشان میدهند که بین ۳۵ تا ۴۵ درصد زنان متأهل درجاتی از کاهش میل جنسی را تجربه کردهاند. در مردان، این میزان کمتر است اما همچنان قابل توجه است.
علائم اختلال میل جنسی کم
اختلال میل جنسی کم با مجموعهای از نشانهها و تغییرات رفتاری و روانی مشخص میشود که به مرور بر کیفیت زندگی و روابط فرد تأثیر میگذارد. این علائم ممکن است در شدت و مدت زمان متفاوت باشند، اما برای تشخیص معتبر، معمولاً باید حداقل شش ماه ادامه داشته باشند و باعث ناراحتی یا اختلال عملکرد فرد شوند.
اصلیترین علائم شامل کاهش تمایل به فعالیت جنسی، کم شدن یا نبود فانتزیها و افکار جنسی، و کاهش پاسخ فرد نسبت به تحریکات جنسی است. افراد ممکن است دیگر علاقهای به شروع رابطه جنسی نداشته باشند یا به صورت فعال از رابطه اجتناب کنند. همچنین، برخی افراد کاهش لذت یا رضایت از رابطه جنسی را تجربه میکنند و ممکن است احساس بیتفاوتی نسبت به تجربههای جنسی داشته باشند.
نشانههای روانی اختلال میل جنسی کم شامل اضطراب، افسردگی، احساس گناه یا شرمندگی به دلیل کاهش میل، و کاهش اعتماد به نفس است. این وضعیت میتواند بر روابط عاطفی و زناشویی تأثیر منفی بگذارد و باعث ایجاد تنش یا دوری در رابطه شود.
در مجموع، ترکیب علائم جسمی، روانی و رفتاری اختلال میل جنسی کم، یک الگوی قابل تشخیص ایجاد میکند که نیازمند بررسی دقیق و جامع توسط متخصصان پزشکی و روانشناسی است تا علت دقیق و مسیر درمان مناسب مشخص شود.
روشهای تشخیص
تشخیص اختلال میل جنسی کم نیازمند ارزیابی جامع چندبعدی است که عوامل جسمی، روانی و رفتاری را پوشش دهد. متخصصان معمولاً ترکیبی از شرح حال پزشکی، معاینات بالینی، آزمایشهای هورمونی و ارزیابی روانشناختی را به کار میبرند تا علت دقیق اختلال مشخص شود.
۱. شرح حال پزشکی
در ابتدا، پزشک با گرفتن تاریخچه دقیق سلامت فرد، به بررسی وجود بیماریهای زمینهای مانند دیابت، فشار خون، اختلالات تیروئید، یا مشکلات قلبی میپردازد. همچنین بررسی سابقه دارویی بیمار برای شناسایی داروهایی که ممکن است باعث کاهش میل جنسی شوند، از جمله ضدافسردگیها و داروهای هورمونی، ضروری است.
۲. آزمایشهای هورمونی
اختلالات هورمونی نقش مهمی در کاهش میل جنسی دارند. آزمایشهایی که اغلب انجام میشود شامل بررسی سطح تستوسترون، استروژن، پرولاکتین و هورمونهای تیروئیدی (TSH, T3, T4) است. این آزمایشها به شناسایی کمبود یا عدم تعادل هورمونی کمک میکنند که میتواند میل جنسی را کاهش دهد.
۳. ارزیابی روانشناختی
بخش روانی اختلال میل جنسی کم باید مورد توجه قرار گیرد. ارزیابی روانشناختی شامل بررسی افسردگی، اضطراب، استرس مزمن، و مشکلات ارتباطی در زوجین است. این مرحله به متخصص کمک میکند تا نقش عوامل روانی در کاهش میل جنسی را مشخص کند و راهکارهای درمانی مناسب ارائه شود.
۴. استفاده از مقیاسهای استاندارد
متخصصان معمولاً از مقیاسهای سنجش میل جنسی مانند FSFI (شاخص عملکرد جنسی زنان) و SDI (شاخص میل جنسی) برای ارزیابی شدت اختلال استفاده میکنند. این ابزارها کمک میکنند تا وضعیت فرد به صورت کمی و قابل مقایسه با استانداردهای علمی ثبت شود.
۵. بررسی سبک زندگی
بررسی سبک زندگی بیمار از جمله خواب، تغذیه، میزان فعالیت بدنی، مصرف الکل، سیگار یا مواد مخدر نیز جزو مراحل تشخیص است. عواملی مانند خستگی شدید و فشار کاری میتوانند نقش مهمی در کاهش میل جنسی داشته باشند و باید در نظر گرفته شوند.
روش درمان اختلال میل جنسی کم
درمان اختلال میل جنسی کم یک فرآیند چندبعدی و مرحلهای است که ابتدا عوامل زمینهای شناسایی میشوند و سپس راهکارهای غیرتهاجمی، رواندرمانی، دارویی و هورمونی متناسب با شرایط فرد ارائه میگردد. درمان باید شخصیسازی شده و بر اساس علت اصلی اختلال باشد.
۱. اصلاح سبک زندگی (Lifestyle Modification)
پایه هر درمان موفق، تغییر سبک زندگی و بهبود سلامت کلی بدن است. مطالعات نشان دادهاند که کاهش استرس، ورزش منظم و خواب کافی میتوانند میل جنسی را افزایش دهند. اقدامات اصلی شامل:
- فعالیت بدنی منظم: حداقل ۳۰ دقیقه ورزش متوسط سه بار در هفته؛ ورزش هوازی و تمرینات قدرتی هر دو موثرند.
- بهبود کیفیت خواب: ۷ تا ۸ ساعت خواب شبانه با کاهش استفاده از موبایل و تلویزیون قبل از خواب.
- کاهش مصرف الکل و دخانیات: هر دو میتوانند به طور مستقیم عملکرد هورمونی و گردش خون را تحت تأثیر قرار دهند.
- مدیریت استرس: تمرینات مدیتیشن، یوگا، تنفس عمیق و تکنیکهای آرامسازی.
۲. رواندرمانی و درمان زوجین
علل روانی و ارتباطی نقش بسیار مهمی در اختلال میل جنسی کم دارند. رواندرمانی میتواند به بازسازی انگیزه و تمایل جنسی، کاهش اضطراب و بهبود ارتباط زوجین کمک کند.
- درمان شناختی-رفتاری (CBT): برای اصلاح باورها و افکار منفی درباره رابطه و عملکرد جنسی.
- درمان جنسی تخصصی (Sex Therapy): شامل آموزش تکنیکهای تحریک، افزایش صمیمیت و حل مشکلات عاطفی.
- مشاوره زوجین: جلسات مشترک برای بهبود ارتباط، مدیریت اختلافات و افزایش صمیمیت غیرجنسی.
۳. درمانهای دارویی
در مواردی که عوامل هورمونی یا عصبی نقش دارند، درمان دارویی تجویز میشود. داروها باید توسط متخصص تنظیم شوند و براساس جنسیت و علت اختلال انتخاب شوند.
الف) داروها برای زنان پیشیائسه
- فلیبانسرین (Flibanserin): دارویی خوراکی که با تنظیم سروتونین و دوپامین در مغز میل جنسی را افزایش میدهد.
- بریملانوتاید (Bremelanotide): داروی تزریقی که پاسخ جنسی و میل را در زنان تقویت میکند.
- تنظیم هورمونی: تستوسترون موضعی یا استروژن واژینال در موارد کمبود هورمون یا خشکی واژن.
ب) داروها برای مردان
- تستوسترون تراپی: برای مردانی که سطح هورمون پایین دارند و کاهش میل جنسی دارند.
- داروهای ضدافسردگی کمعارضه یا تعدیلکننده اضطراب: برای بهبود تمایل جنسی در افرادی که افسردگی یا استرس مزمن دارند.
۴. درمانهای هورمونی و جایگزین
- در زنان یائسه، ترکیب استروژن و پروژسترون میتواند میل جنسی را افزایش دهد و خشکی واژن را کاهش دهد.
- در مردان با کمبود هورمون، تستوسترون درمانی میتواند تمایل جنسی و عملکرد جنسی را بهبود دهد.
- تمامی درمانهای هورمونی باید تحت نظر متخصص و با کنترل دورهای سطح هورمون انجام شود.
۵. درمانهای مکمل و نوین
برخی درمانهای مکمل و نوین میتوانند به عنوان گزینههای کمکی مورد استفاده قرار گیرند:
- مکملهای گیاهی: جینسینگ، ماکا، ال-آرژنین، که با افزایش جریان خون و تحریک هورمونی به میل جنسی کمک میکنند.
- تحریک مغزی (TMS): در موارد مرتبط با افسردگی یا اختلالات عصبی مرکزی.
- لیزر درمانی برای خشکی واژن: افزایش راحتی و بهبود تحریک در زنان یائسه.
۶. روند مرحلهای درمان
۱. تشخیص دقیق علت اختلال (جسمی، روانی، رابطهای)
2. اصلاح سبک زندگی و آموزشهای روانشناختی
3. شروع درمان دارویی یا هورمونی در صورت نیاز
4. پیگیری منظم و ارزیابی پاسخ به درمان
5. اصلاح درمان و ترکیب روشها بر اساس نتیجه پیگیری
این رویکرد مرحلهای، باعث میشود که درمان به صورت علمی، جامع و شخصیسازی شده باشد و اثربخشی بلندمدت داشته باشد.
|
نام دارو |
نوع دارو | مکانیزم اثر | مصرف/روش استفاده | نکات مهم |
|
فلیبانسرین (Flibanserin) |
خوراکی | تنظیم سروتونین و دوپامین در مغز | روزانه، خوراکی |
فقط برای زنان پیشیائسه؛ نیاز به ارزیابی پزشکی دارد؛ تداخل با الکل دارد |
|
بریملانوتاید (Bremelanotide) |
تزریقی | آگونیست گیرنده ملاتونین، افزایش پاسخ جنسی | تزریق قبل از فعالیت جنسی |
فقط زنان پیشیائسه؛ نباید بیشتر از یک دوز در ۲۴ ساعت استفاده شود |
|
تستوسترون موضعی |
ژل یا پچ | افزایش سطح تستوسترون | موضعی روزانه |
برای زنان با کمبود تستوسترون؛ باید تحت نظر پزشک باشد |
|
استروژن واژینال |
کرم، حلقه یا قرص واژینال | افزایش رطوبت و راحتی جنسی | موضعی طبق تجویز |
مخصوص زنان یائسه یا خشکی واژن؛ مراقبت از سطح هورمونها لازم است |
|
ترکیب استروژن + پروژسترون (HRT) |
هورمونی | تنظیم هورمونهای زنانه | خوراکی یا تزریقی |
برای زنان یائسه؛ کنترل منظم سطح هورمون و غربالگری سرطان |
|
تستوسترون تراپی |
ژل، پچ یا تزریق | افزایش میل جنسی مردان با کمبود هورمون | طبق تجویز پزشک |
ارزیابی منظم PSA و هورمونها ضروری است |
|
داروهای ضدافسردگی کمعارضه (مثلاً Bupropion) |
خوراکی | افزایش دوپامین و نوراپینفرین | روزانه طبق تجویز |
ممکن است برای مردان یا زنان با اختلال خلق مفید باشد |
|
بوپیریون (Bupropion) |
خوراکی | افزایش میل جنسی در بیماران افسرده | روزانه طبق دستور پزشک |
جایگزین برخی SSRIها که میل جنسی را کاهش میدهند |
| بوسپیرون (Buspirone) | خوراکی | کاهش اضطراب و تحریک نورونهای دوپامین | روزانه طبق تجویز | برای افرادی با استرس مزمن یا کاهش میل جنسی ناشی از اضطراب |
Sildenafil (Viagra) is often the first drug your doctor offers. It’s been on the market longest and its side effects and the medications and foods it interacts with are well known.
https://www.health.harvard.edu/mens-health/which-drug-for-erectile-dysfunction
پیشگیری و مراقبتهای بعد از درمان
برای حفظ اثرات درمان و جلوگیری از بازگشت اختلال میل جنسی کم، رعایت سبک زندگی سالم، پیگیری پزشکی و توجه به سلامت روان و روابط ضروری است. مراقبتهای بعد از درمان شامل موارد زیر است:
- ادامه سبک زندگی سالم: خواب کافی، تغذیه متعادل، ورزش منظم و کاهش مصرف الکل و دخانیات. این عوامل به حفظ تعادل هورمونی و عملکرد جنسی کمک میکنند.
- پیگیری دورهای پزشکی و هورمونی: بررسی سطح هورمونها و سلامت عمومی، به ویژه در افرادی که درمان هورمونی یا دارویی دریافت کردهاند، برای ارزیابی اثر و جلوگیری از عوارض طولانیمدت ضروری است.
- مدیریت استرس و سلامت روان: تمرینهای آرامسازی، مدیتیشن، مشاوره روانشناسی و مراقبت از سلامت روانی فرد میتواند از بازگشت کاهش میل جنسی جلوگیری کند.
- تقویت مهارتها و دانش جنسی: آموزش و اطلاعرسانی درباره سلامت جنسی، افزایش صمیمیت و آگاهی از فانتزیها و ترجیحات جنسی باعث افزایش رضایت و پیشگیری از اختلال میشود.
- نظارت بر داروها و درمانهای مکمل: افرادی که داروهای تحریککننده میل جنسی یا هورمون درمانی استفاده میکنند، باید دوز و دوره درمان را طبق دستور پزشک ادامه دهند و هرگونه تغییر یا عارضه را گزارش کنند.
- ارتباط و گفتگو با شریک زندگی: حفظ ارتباط صادقانه و حمایت متقابل بین زوجین باعث تقویت انگیزه و رضایت جنسی میشود و خطر بازگشت اختلال را کاهش میدهد.
اثرات اختلال میل جنسی کم بر زندگی
اختلال میل جنسی کم نه تنها تمایل فرد به فعالیت جنسی را کاهش میدهد، بلکه میتواند پیامدهای گستردهای بر زندگی شخصی، روابط و سلامت روان داشته باشد.
۱. تأثیر بر روابط زناشویی و عاطفی
کاهش میل جنسی میتواند منجر به کاهش صمیمیت و ایجاد فاصله عاطفی بین زوجین شود. زوجین ممکن است دچار سوءتفاهم، تنش و کاهش رضایت رابطه شوند. در موارد طولانیمدت، این مشکل میتواند زمینهساز طلاق عاطفی یا جدایی گردد.
۲. تأثیر روانی و احساسی
افراد مبتلا ممکن است احساس شرم، گناه، اضطراب و کاهش اعتماد به نفس داشته باشند. این مسائل روانی میتواند به نوبه خود، میل جنسی را بیش از پیش کاهش دهد و یک چرخه معیوب ایجاد کند.
۳. تأثیر بر کیفیت زندگی
اختلال میل جنسی کم میتواند کیفیت زندگی روزمره فرد را تحت تأثیر قرار دهد. فرد ممکن است از فعالیتهای اجتماعی، تفریحی و تجربههای مشترک با شریک زندگی فاصله بگیرد و احساس رضایت کلی از زندگی کاهش یابد.
۴. پیامدهای جسمی غیرمستقیم
گرچه کاهش میل جنسی بهطور مستقیم باعث بیماری جسمی نمیشود، اما استرس و اضطراب مزمن ناشی از آن میتواند سیستم ایمنی، خواب و سلامت قلبی-عروقی را تحت تأثیر قرار دهد.
در مجموع، اختلال میل جنسی کم یک مسئله چندبعدی است که نیازمند مداخلات جامع پزشکی، روانشناختی و ارتباطی میباشد تا اثرات منفی آن بر زندگی فرد و روابط کاهش یابد.
نتیجهگیری
اختلال میل جنسی کم یک مشکل شایع و چندبعدی است که میتواند هم جنبه جسمی و هم روانی داشته باشد. تشخیص دقیق، درمان مرحلهای و جامع و رعایت سبک زندگی سالم، کلید موفقیت در بازگرداندن میل جنسی و افزایش رضایت جنسی فردی و زوجی است. ترکیب روشهای اصلاح سبک زندگی، رواندرمانی، درمان دارویی و هورمونی با پیگیری مداوم، اثربخشی درمان را به حداکثر میرساند.
توصیه مهم: افرادی که کاهش میل جنسی را تجربه میکنند، بهتر است با پزشک متخصص یا روانشناس بالینی مشورت کنند تا علت اصلی اختلال مشخص و درمان مناسب ارائه شود.
این مقاله توسط دکتر بامن — بزرگترین دایرکتوری مقالات پزشکی ایران ارائه شده است تا اطلاعات علمی، بهروز و دقیق درباره اختلالهای جنسی و سایر مسائل پزشکی در اختیار کاربران قرار دهد. هدف دکتر بامن، ارائه منابع معتبر برای مطالعه و آگاهی عمومی است، بدون ارائه مشاوره شخصی یا تشخیص فردی.
