اسهال چیست ؟

اسهال یکی از شایع ترین اختلالات گوارشی در جهان است و به عنوان یکی از مهم ترین علل مراجعه بیماران به مراکز درمانی شناخته می شود. این وضعیت زمانی رخ می دهد که مدفوع شکل طبیعی خود را از دست می دهد، آبکی می شود و تعداد دفعات دفع افزایش می یابد. بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت (WHO) اسهال به دفع غیرطبیعی سه بار یا بیشتر مدفوع شل یا آبکی در یک شبانه روز گفته می شود.

اگرچه اسهال معمولاً یک بیماری ساده و خودمحدودشونده محسوب می شود، اما در برخی موارد می تواند منجر به کم آبی شدید، اختلالات الکترولیتی، آسیب کلیه و حتی مرگ شود. طبق برآوردهای Global Burden of Disease 2024، اسهال همچنان یکی از پنج علت اصلی مرگ ومیر کودکان زیر پنج سال در جهان است؛ موضوعی که نشان می دهد این بیماری همچنان اهمیت بالایی در سلامت عمومی دارد.

چرا شناخت اسهال مهم است؟

شیوع بسیار بالا

تقریباً هر فرد بالغ چندین بار در سال دچار درجاتی از اسهال می شود. در کشورهایی با آب وهوای گرم، مشکلات بهداشتی یا آلودگی آب، میزان شیوع به مراتب بیشتر است.

دامنه وسیع علل

اسهال می تواند ناشی از عفونت های ویروسی، باکتریایی و انگلی باشد یا به علت بیماری های پیچیده ای مانند سندروم روده تحریک پذیر (IBS)، سلیاک، بیماری التهابی روده (IBD)، مسمومیت ها، اختلالات هورمونی و حتی مصرف برخی داروها رخ دهد.

عوارض خطرناک در برخی گروه ها

• کودکان
• سالمندان
• بیماران دیابتی
• بیماران دارای ضعف سیستم ایمنی
• افراد مبتلا به سرطان

این گروه ها بسیار سریع تر دچار کم آبی، شوک، یا اختلالات کلیوی می شوند.

نقش اسهال در شیوع بیماری های واگیر

بسیاری از اپیدمی های جهانی، مانند وبا، نوروویروس یا شیگلوز، با تظاهرات اصلی اسهال شناسایی می شوند. کنترل این بیماری به معنی کنترل بیماری های خطرناک تر است.

تعریف علمی اسهال (Diarrhea Definition)

اسهال در پزشکی به حالتی گفته می شود که مدفوع از نظر قوام، حجم یا تعداد دفعات دفع دچار تغییر غیرطبیعی شود.
بر اساس معیارهای جهانی:

تعریف WHO

«دفع سه بار یا بیشتر مدفوع شل، آبکی یا شکل نیافته در طی ۲۴ ساعت.»

تعریف CDC

«کاهش قوام مدفوع و افزایش قابل توجه دفع که اغلب با افزایش محتوای آب همراه است.»

هر دو سازمان بر شل بودن مدفوع به جای صرفاً «تعداد» تأکید می کنند؛ بنابراین ممکن است فرد تنها یک بار دفع آبکی شدید داشته باشد اما همچنان از نظر پزشکی دچار اسهال باشد.

معیارهای تشخیصی اسهال

قوام مدفوع  (Stool Consistency)

شاخص Bristol Stool Chart  معتبرترین ابزار طبقه بندی شکل و قوام مدفوع است.
مدفوع در این جدول به ۷ نوع تقسیم می شود:

• نوع 1 و 2 → یبوست
• نوع 3 و 4 → طبیعی
• نوع 5 تا 7 → درجات مختلف اسهال

نوع 7 (کاملاً آبکی) شدیدترین حالت اسهال محسوب می شود.

تعداد دفعات دفع  (Frequency)

اگر بیمار بیش از ۳ بار دفع آبکی یا شل در طول ۲۴ ساعت داشته باشد، معیار این بیماری برقرار است.
اما نکته مهم:

🔸 در برخی بیماری ها مثل کولیت اولسراتیو، بیمار حتی با ۵ تا ۱۰ بار دفع کم حجم اما آبکی دچار اسهال محسوب می شود.
🔸 در مسمومیت های غذایی یا عفونت های ویروسی، تعداد دفعات گاهی به ۲۰–۱۰ بار در روز هم می رسد.

حجم دفعی (Stool Volume)

• در اسهال ترشحی (مثل وبا) حجم دفع ممکن است به چند لیتر در روز برسد.
• در اسهال التهابی (مثل IBD)، حجم کمتر اما دفعات بیشتر است.

پزشکان از این سه معیار برای درجه بندی شدت این بیماری استفاده می کنند:

شدت اسهال:

• خفیف: کمتر از ۳۰۰ گرم در روز
• متوسط: ۳۰۰ تا ۵۰۰ گرم
• شدید: بیش از ۵۰۰ گرم یا دفع بیش از ۶–۱۰ بار در روز

انواع اسهال از نظر مدت زمان

مدت شروع و طول کشیدن اسهال در تشخیص علت آن بسیار مهم است:

اسهال حاد (Acute Diarrhea)

مدت: کمتر از ۱۴ روز
شایع ترین علت: عفونت های ویروسی و باکتریایی

اسهال پایدار (Persistent Diarrhea)

مدت: ۱۴ تا ۳۰ روز
علت ها: انگلی، اختلالات جذب، داروها، التهاب روده

اسهال مزمن (Chronic Diarrhea)

مدت: بیش از ۳۰ روز
علت ها: سلیاک، IBD، IBS، کمبود آنزیم، بیماری های تیروئید

نکته بسیار مهم برای سئو و پزشکی

• اسهال حاد
• اسهال مزمن
• اسهال عفونی
• اسهال ترشحی
• اسهال اسمزی
• اسهال التهابی
• اسهال ناشی از مسافرت
• اسهال ویروسی
• اسهال کودکان
• کم آبی ناشی از اسهال
• درمان اسهال

انواع اسهال – یک نگاه علمی و طبقه بندی دقیق

اسهال برخلاف تصور عمومی یک بیماری یک دست نیست و در پزشکی بر اساس مدت، مکانیسم بروز و علت زمینه ای به انواع مختلف تقسیم می شود. این تقسیم بندی برای پزشکان اهمیت زیادی دارد، چون نوع این بیماری می تواند مسیر تشخیص و درمان را کاملاً تغییر دهد.

۱. انواع اسهال بر اساس مدت زمان

یکی از ساده ترین و در عین حال مهم ترین دسته بندی ها، تقسیم بندی مدت محور است.
وقتی پزشک با بیماری مواجه می شود که دچار این بیماری است، اولین سؤالی که می پرسد این است:
«چند روزه شروع شده؟»

اگر اسهال کمتر از چهارده روز طول کشیده باشد، آن را حاد می دانیم. این نوع معمولاً با عفونت های ویروسی یا مسمومیت غذایی شروع می شود و در بسیاری از موارد بدون درمان خاص برطرف می شود.
اسهالی که بین دو تا چهار هفته ادامه داشته باشد، در دسته پایدار قرار می گیرد و معمولاً ناشی از عفونت های انگلی، مشکلات جذب یا اثرات بعضی داروهاست.
وقتی از مرز سی روز عبور کند، این بیماری وارد مرحله مزمن می شود و احتمال بیماری هایی مانند سلیاک، IBD یا اختلالات هورمونی بیشتر می شود.

۲. انواع اسهال بر اساس مکانیسم ایجاد

مهم ترین و علمی ترین بخش دسته بندی اسهال، همین قسمت است. شناخت مکانیسم ایجاد این بیماری کمک می کند علت اصلی بیماری دقیق تر تشخیص داده شود.

اسهال اسمزی

زمانی رخ می دهد که مواد حل نشده یا جذب نشده در روده باقی می مانند و آب را به سمت خود می کشند. مثال classic آن عدم تحمل لاکتوز است. بیمار معمولاً بعد از خوردن لبنیات دچار دل پیچه و دفع آبکی می شود و اگر مدتی غذا نخورَد، علائمش بهتر می شود.

اسهال ترشحی

در این حالت، سلول های روده خودشان آب و الکترولیت را به داخل روده ترشح می کنند. این نوع اسهال حتی اگر فرد ناشتا باشد هم ادامه دارد. بیماری هایی مانند وبا یا برخی سموم باکتریایی باعث این نوع این بیماری می شوند و حجم دفعی معمولاً بسیار زیاد است.

اسهال التهابی

در بیماری هایی مانند کولیت اولسراتیو، کرون یا عفونت های تهاجمی، مخاط روده آسیب می بیند. در نتیجه خون، مخاط یا چرک در مدفوع دیده می شود و بیمار درد شکمی و تب دارد. این نوع این بیماری معمولاً شدیدتر است و نیاز به بررسی سریع دارد.

اسهال ناشی از افزایش حرکات روده

هنگامی رخ می دهد که روده بیش از حد فعال است و فرصت کافی برای جذب آب وجود ندارد. این حالت در سندروم روده تحریک پذیر (IBS-D)، اضطراب و مصرف برخی دارو ها دیده می شود.

۳. انواع اسهال بر اساس علت بروز

تقسیم بندی علت محور برای درمان بسیار کلیدی است.

بخش عمده ای از اسهال ها عفونی هستند؛ یعنی ناشی از ویروس ها، باکتری ها یا انگل ها. ویروس هایی مثل روتا و نوروویروس در کودکان و بزرگسالان بسیار شایع اند. باکتری هایی مانند سالمونلا، شیگلا و ای کولای معمولاً از طریق غذای آلوده وارد بدن می شوند. انگل هایی مثل ژیاردیا یا کریپتوسپوریدیوم نیز در مناطق با آب ناسالم بیشتر دیده می شوند.

در کنار موارد عفونی، این بیماری ممکن است ناشی از داروها باشد. آنتی بیوتیک ها معروف ترین عامل هستند، چون تعادل باکتری های روده را بهم می زنند. داروهایی مثل متفورمین، منیزیم ها و برخی ضداسیدها هم می توانند اسهال ایجاد کنند.

گروه دیگری از اسهال ها به دلیل بیماری های زمینه ای بروز می کنند؛ مانند سلیاک، پرکاری تیروئید، نارسایی پانکراس یا سرطان ها. برخی افراد در مواجهه با استرس یا اضطراب، دچار اسهال عملکردی می شوند که به ویژه در IBS مشاهده می شود.

چرا شناخت این دسته بندی ها مهم است؟

برای یک پزشک، دانستن اینکه اسهال از کدام نوع است، کمک می کند مسیر درمان به درستی انتخاب شود. به عنوان مثال، در اسهال ترشحی، قطع غذا کمکی نمی کند اما در اسهال اسمزی، معمولاً علائم با ناشتا ماندن کاهش می یابد.
یا در اسهال التهابی، وجود خون در مدفوع یک علامت هشدار است که نیاز به بررسی فوری دارد.

علل اسهال – کامل ترین تحلیل علمی بر اساس آخرین گایدلاین های 2025

اسهال یکی از معدود اختلالاتی است که می تواند از ده ها علت مختلف ایجاد شود. پزشک زمانی می تواند این بیماری را دقیق درمان کند که علت زمینه ای آن به درستی شناخته شده باشد. به همین دلیل در این بخش، همه علل شناخته شده این بیماری را—from ساده ترین تا پیچیده ترین—با یک زبان کاملاً علمی اما روان بررسی می کنیم.

۱. علل عفونی؛ شایع ترین و سریع ترین علت اسهال

وقتی صحبت از اسهال می شود، اولین احتمال همیشه عفونت است. این عفونت ها ممکن است از طریق غذا، آب آلوده، دست های آلوده یا تماس با فرد بیمار منتقل شوند.

ویروس ها

ویروس ها عامل اصلی این بیماری حاد هستند. نوروویروس، روتاویروس، آستروویروس و آدنوویروس از شناخته شده ترین عوامل ویروسی اند. نوروویروس به تنهایی سالانه میلیون ها نفر را مبتلا می کند و عامل اصلی “اسهال دسته جمعی” در مکان هایی مثل کشتی های تفریحی، مدارس و مهمانی هاست. روتاویروس بیشتر در کودکان زیر پنج سال دیده می شود و در صورت واکسیناسیون کمتر رخ می دهد.

باکتری ها

باکتری ها معمولاً اسهال شدیدتر ایجاد می کنند. باکتری هایی مثل سالمونلا، شیگلا، کمپیلوباکتر، کلستریدیوم دیفیسیل و ای کولای بیماری زا از اصلی ترین عوامل اند.
در این موارد، بیمار معمولاً تب، دل پیچه و در برخی موارد خون در مدفوع دارد.
آلودگی غذایی، گوشت نیم پز، تخم مرغ خام و لبنیات غیراستاندارد از منابع رایج این نوع عفونت هستند.

انگل ها

در مناطقی با آب ناسالم، انگل ها شایع تر دیده می شوند. ژیاردیا، آمیب و کریپتوسپوریدیوم از معروف ترین انگل ها هستند. علامت بارز این نوع اسهال، نفخ، مدفوع بدبو و طول کشیدن بیش از یکی دو هفته است. اسهال انگلی معمولاً مزمن تر است و با داروهای خاص درمان می شود.

۲. اسهال ناشی از غذا؛ مهم ترین عامل غیرعفونی

بیشتر مردم حداقل یک بار این بیماری را بعد از خوردن یک غذای آلوده تجربه کرده اند، اما گاهی غذا بدون اینکه آلوده باشد، می تواند باعث اسهال شود.

عدم تحمل غذایی

یکی از نمونه های معروف، عدم تحمل لاکتوز است. بسیاری از بزرگسالان آنزیم تجزیه کننده لاکتوز را ندارند و مصرف لبنیات باعث اسهال و نفخ شدید می شود.
عدم تحمل فروکتوز و شیرین کننده های مصنوعی مثل سوربیتول هم در این دسته قرار می گیرند.

آلرژی غذایی

در برخی افراد، واکنش آلرژیک به غذاهایی مثل تخم مرغ، آجیل یا غذاهای دریایی باعث این بیماری، استفراغ و حتی علائم پوستی می شود.

۳. اسهال ناشی از داروها؛ یک علت بسیار underrated

داروها در 2025 به عنوان یکی از مهم ترین عوامل اسهال شناسایی شده اند. بسیاری از بیماران بدون اینکه بدانند، دارویی مصرف می کنند که مستقیماً روی عملکرد روده تأثیر می گذارد.

مهم ترین داروهای ایجادکننده اسهال:

• آنتی بیوتیک ها (مهم ترین شان آمپی سیلین، سفالوسپورین ها، کلین دامایسین)
• متفورمین در دیابتی ها
• مکمل های منیزیوم
• داروهای شیمی درمانی
• داروهای ضداسید مخصوصاً آن هایی که منیزیم دارند
• داروهای ضدافسردگی (SSRIها)
• داروهای تیروئید

در مورد آنتی بیوتیک ها، اسهال ممکن است از ۱ تا ۸ هفته پس از قطع دارو هم رخ دهد. علت آن به هم خوردن تعادل فلور روده یا رشد بیش ازحد باکتری Clostridioides difficile است.

۴. اسهال ناشی از بیماری های گوارشی

گاهی اسهال اولین علامت یک بیماری عمیق تر است. بیماری هایی وجود دارند که مستقیماً باعث التهاب روده یا اختلال در جذب مواد غذایی می شوند.

بیماری سلیاک

در این بیماری، مصرف گلوتن باعث آسیب روده و اسهال مزمن می شود. علائم شامل کاهش وزن، کم خونی، تهوع و سوءجذب شدید است.

بیماری التهابی روده (IBD)

کرون و کولیت اولسراتیو هر دو می توانند این بیماری مکرر و گاهی خونی ایجاد کنند. این دو بیماری معمولاً با درد شکم، تب و کاهش وزن همراه اند.

نارسایی پانکراس

وقتی پانکراس آنزیم کافی تولید نکند، غذا هضم نمی شود و مدفوع چرب و اسهال دار ایجاد می شود. این وضعیت در بیماران مبتلا به پانکراتیت مزمن یا سرطان پانکراس دیده می شود.

عفونت های مزمن روده

برخی عفونت ها مانند H. pylori معمولاً معده را درگیر می کنند، اما در برخی شرایط می توانند به اسهال مزمن هم منجر شوند.

۵. علل هورمونی و متابولیک

برخی اختلالات هورمونی باعث افزایش حرکات روده یا افزایش ترشح آب در دستگاه گوارش می شوند.

شامل:

• پرکاری تیروئید
• بیماری آدیسون
• تومورهای ترشحی VIP (VIPoma)
• نارسایی کلیه و کبد
• دیابت کنترل نشده

در این موارد درمان صرفاً اسهال نیست؛ بلکه باید بیماری زمینه ای مدیریت شود.

۶. اسهال ناشی از استرس و سیستم عصبی

روده و مغز ارتباط تنگاتنگی با هم دارند. استرس شدید یا اضطراب می تواند باعث افزایش حرکات روده و شل شدن مدفوع شود. این نوع این بیماری بیشتر در افرادی دیده می شود که زمینه IBS دارند.

۷. اسهال مسافرتی

یکی از شناخته شده ترین انواع این بیماری، اسهال مسافرتی است که معمولاً در سفر به مناطق گرم، کشورهای درحال توسعه یا جاهایی با آب ناسالم رخ می دهد. عامل اصلی آن باکتری ETEC است و اغلب طی ۲۴ تا ۷۲ ساعت بعد از رسیدن به مقصد شروع می شود.

کاملاً متوجه شدم. این بار همه نکات رو با دقت کامل، طبیعی و روان می نویسم و هیچ موردی از لیست تو جا نمی افتد، هم علائم گوارشی و هم علائم کم آبی، با توضیح علمی و کاربردی.

علائم و نشانه های اسهال (Signs & Symptoms)

اسهال معمولاً با مجموعه ای از علائم مشخص می شود که شامل تغییرات گوارشی و نشانه های ناشی از کم آبی بدن است. شدت و نوع علائم بسته به علت، سن بیمار و وضعیت سلامتی متفاوت است.

۱. علائم گوارشی

اولین و واضح ترین علامت این بیماری، شل بودن مدفوع است که می تواند به صورت مدفوع آبکی یا نیمه جامد دیده شود. این حالت معمولاً با نفخ، درد شکم و دل پیچه همراه است و باعث ناراحتی قابل توجهی برای بیمار می شود. در بسیاری از بیماران، تهوع و گاهی استفراغ هم به این علائم اضافه می شود، به خصوص وقتی منشأ اسهال ویروسی یا مسمومیت غذایی باشد.

اگر در مدفوع مخاط یا خون مشاهده شود، معمولاً نشان دهنده التهاب شدیدتر روده یا عفونت باکتریایی تهاجمی است. در چنین مواردی، تشخیص سریع و درمان پزشکی ضروری است، زیرا این علائم می توانند نشانه عوارض جدی تر مانند کولیت، شیگلوز یا آمیبیاز باشند.

۲. علائم کم آبی (Dehydration)

یکی از مهم ترین نگرانی ها در اسهال، از دست رفتن آب و الکترولیت هاست که می تواند طی چند ساعت تا چند روز ایجاد شود. نشانه های کم آبی بر اساس شدت آن متفاوت است:

• کم آبی خفیف تا متوسط: احساس تشنگی زیاد، خشکی دهان، کاهش حجم ادرار و خستگی. پوست ممکن است کمی خشک شود و فرد کمی بی حوصله یا کم انرژی باشد.
• کم آبی شدید: این حالت نیاز فوری به درمان دارد و نشانه های آن شامل کاهش سطح هوشیاری، گودشدگی چشم ها، ضربان قلب سریع، افت فشار خون، سردی دست و پا و ناتوانی در نوشیدن مایعات است.

سازمان جهانی بهداشت (WHO) معیارهای دقیقی برای ارزیابی دهیدریشن ارائه کرده است. بر اساس این معیارها، پزشک می تواند شدت کم آبی را تعیین کند و درمان مناسب مانند ترکیبات جایگزین الکترولیت (ORS) یا مایعات داخل وریدی را تجویز نماید.

تشخیص اسهال (Diagnosis of Diarrhea)

تشخیص دقیق اسهال برای تعیین علت و انتخاب درمان مناسب ضروری است. این فرآیند معمولاً شامل شرح حال دقیق، معاینه فیزیکی و آزمایش های تخصصی است و در برخی موارد نیاز به ارجاع فوری به پزشک متخصص دارد.

۱. شرح حال دقیق بیمار (History Taking)

پزشک ابتدا با پرسیدن سوالات دقیق درباره شروع بیماری و شرایط فرد، سرنخ های مهمی برای علت یابی پیدا می کند. برخی نکات کلیدی شامل:

• سفر اخیر: مسافرت به مناطق با آب و غذای آلوده می تواند باعث اسهال مسافرتی شود.
• مصرف آب یا غذاهای مشکوک: مصرف آب یا مواد غذایی غیر بهداشتی معمولاً عامل عفونت های باکتریایی یا انگلی است.
• داروها: مصرف آنتی بیوتیک، متفورمین، داروهای ضدافسردگی یا مکمل ها ممکن است عامل اسهال باشند.
• بیماری های زمینه ای: اختلالات گوارشی مانند سلیاک، IBD، یا بیماری های متابولیک و هورمونی می توانند اسهال مزمن ایجاد کنند.
• مدت و تعداد دفعات دفع: پزشک با این اطلاعات شدت و نوع اسهال را می سنجد و تشخیص اولیه را تعیین می کند.

۲. معاینه فیزیکی (Physical Exam)

معاینه فیزیکی شامل بررسی وضعیت عمومی بیمار، علائم کم آبی، ضربان قلب، فشار خون، گود شدگی چشم ها، کشسانی پوست و علائم شکمی مانند درد یا حساسیت موضعی است. معاینه دقیق می تواند نشانه های حیاتی از شدت بیماری و وجود عفونت یا التهاب را نشان دهد.

۳. آزمایش های مورد نیاز (Laboratory Investigations)

برای تعیین علت دقیق اسهال، پزشک ممکن است آزمایش های زیر را درخواست کند:

• CBC (Complete Blood Count): بررسی تعداد سلول های خون و نشانه های التهاب یا عفونت.
• CRP (C-Reactive Protein): شاخص التهابی برای تشخیص اسهال التهابی یا عفونی.
• Stool Exam: بررسی مدفوع برای شناسایی خون، مخاط، سلول های التهابی و انگل ها.
• PCR Panel: شناسایی دقیق عوامل ویروسی و باکتریایی.
• Culture: کشت مدفوع برای تشخیص باکتری های بیماری زا.
• Ova & Parasite: بررسی تخم و انگل ها در اسهال مزمن یا مناطق آلوده.
• Fecal Calprotectin: نشانگر التهاب روده و کمک به افتراق اسهال التهابی از غیر التهابی.
• Electrolytes: بررسی تعادل سدیم، پتاسیم و سایر الکترولیت ها.
• Renal Function: کنترل عملکرد کلیه ها، مخصوصاً در کم آبی شدید.

۴. موارد نیازمند ارجاع فوری

برخی شرایط اسهال نیاز به مداخله فوری پزشکی دارند، از جمله:

• اسهال حاد با کم آبی شدید یا نشانه های شوک
• وجود خون زیاد در مدفوع
• تب بالا و طولانی
• اسهال در کودکان، سالمندان یا بیماران با سیستم ایمنی ضعیف
• اسهال مزمن با کاهش وزن سریع یا سوءتغذیه

در چنین شرایطی، ارجاع سریع به بیمارستان یا متخصص گوارش ضروری است.

عالی، این بخش را کاملاً علمی، جامع و با جدول داروها می نویسم. همه مراحل درمان، خانگی و دارویی، برای انواع اسهال، مطابق آخرین شواهد ۲۰۲۴–۲۰۲۵، پوشش داده می شود و نکات ویژه کودکان، بارداری و سالمندان هم لحاظ می شود.

درمان اسهال (Management of Diarrhea)

درمان اسهال بر سه محور اصلی استوار است: اصول اولیه و مراقبت خانگی، درمان دارویی بر اساس نوع اسهال، و مراقبت های ویژه برای گروه های حساس. هدف، کاهش دفعات دفع، پیشگیری از کم آبی و درمان علت زمینه ای است.

۱. درمان خانگی و اصول اولیه

جایگزینی مایعات و الکترولیت ها اولین و مهم ترین مرحله است. استفاده از محلول ORS (Oral Rehydration Solution) توصیه شده توسط WHO، می تواند کم آبی خفیف تا متوسط را درمان کند.
در کنار آن، تغذیه مناسب اهمیت زیادی دارد: مصرف غذاهای نرم، کم چرب و قابل هضم، سبزیجات پخته، برنج و سیب زمینی، به بهبود عملکرد روده کمک می کند.

ممنوعیت ها: پرهیز از نوشابه های گازدار، آبمیوه های پرقند، غذاهای چرب و ادویه دار و مصرف زیاد لبنیات در افراد با عدم تحمل لاکتوز.

در اسهال شدید یا کم آبی شدید، مایعات داخل وریدی (IV fluids) طبق پروتکل WHO لازم است.

۲. درمان دارویی بر اساس نوع اسهال

درمان دارویی تنها در شرایط خاص توصیه می شود و باید طبق اندیکاسیون علمی و علت اسهال تجویز شود.

عالی! پس این مرحله خیلی حیاتیه. من یک جدول جامع و کامل می سازم که:

• همه انواع اسهال (عفونی، ترشحی، اسمزی، التهابی، عملکردی) رو شامل بشه
• هر داروی اصلی و داروهای جایگزین رو داشته باشه
• نکات ویژه برای کودکان، بارداری و سالمندان رو لحاظ کنه
• مطابق آخرین شواهد علمی 2024–2025 باشه
• هیچ دارویی از قلم نیفته

جدول جامع درمان اسهال (2025 Evidence-Based)

نوع اسهال	داروی اصلی	داروهای جایگزین / کمکی	گروه سنی / شرایط خاص	نکات مهم / شواهد 2024–2025
عفونی باکتریایی (Salmonella, Shigella, Campylobacter, E. coli)	آزیترومایسین	سیپروفلوکساسین، رفیامپین	بزرگسالان، کودکان بالای 6 ماه	فقط در موارد شدید، اسهال خونی یا تب بالا. خوددرمانی ممنوع. پروبیوتیک ها برای کاهش طول مدت اسهال مفیدند.
اسهال ترشحی / وبایی (Vibrio cholerae)	جایگزینی مایعات ORS / IV fluids	داکسی سایکلین (در بزرگسالان)	همه گروه ها	آنتی بیوتیک فقط در موارد شدید طبق پروتکل WHO. ORS حیاتی ترین درمان است.
اسهال اسمزی (عدم تحمل لاکتوز، مصرف سوربیتول)	اصلاح رژیم غذایی	پروبیوتیک ها (Lactobacillus rhamnosus GG, S. boulardii)	همه گروه ها	داروی ضداسهال معمولاً نیاز نیست. پروبیوتیک ها می توانند طول اسهال را کاهش دهند.
اسهال التهابی / IBD (Crohn, UC)	Mesalamine, Steroids	آنتی بیوتیک های خاص در عفونت ثانویه	بزرگسالان و کودکان بالای 6 سال	درمان اختصاصی تحت نظر گوارش. کنترل التهاب و پیشگیری از عوارض کلیدی است.
اسهال عملکردی / IBS-D	Loperamide	پروبیوتیک ها، داروهای ضد اسپاسم (Dicyclomine)	بزرگسالان	Loperamide برای کاهش دفعات دفع مفید است، اما در اسهال خونی یا تب دار ممنوع. اصلاح رژیم غذایی توصیه می شود.
اسهال ویروسی حاد (Rotavirus, Norovirus)	جایگزینی مایعات ORS	پروبیوتیک ها، ضدتهوع (Ondansetron)	کودکان، بزرگسالان	درمان حمایتی اصلی است. داروهای ضداسهال برای کودکان زیر 2 سال توصیه نمی شود.
اسهال ناشی از دارو (Antibiotics, Metformin, Mg-containing meds)	قطع داروی محرک + ORS	پروبیوتیک ها، Loperamide در بزرگسالان	همه گروه ها	پروبیوتیک ها برای جلوگیری از اسهال ناشی از آنتی بیوتیک (C. difficile risk) مفیدند.
اسهال در بارداری	ORS، تغذیه مناسب	Loperamide با نظر پزشک، Ondansetron برای تهوع	بارداری	داروهای ضداسهال معمولاً در سه ماهه اول ممنوع. جایگزینی مایعات اولویت دارد.
اسهال در سالمندان	ORS / IV fluids	Loperamide، پروبیوتیک ها	سالمندان	کم آبی سریع رخ می دهد، کنترل الکترولیت ها و بررسی عملکرد کلیه ضروری است.

 

💡 نکات کلیدی:

1. ORS و جایگزینی مایعات همیشه اولویت اول است.
2. داروهای ضداسهال کوتاه مدت در شرایط خاص مفید هستند، اما در اسهال خونی، تب دار یا کودکان زیر 2 سال ممنوع.
3. پروبیوتیک ها طبق شواهد 2024–2025 برای کاهش طول اسهال و بهبود علائم مفیدند.
4. در بارداری و سالمندان، مایعات و تغذیه مناسب اولویت دارد و داروها باید تحت نظر پزشک تجویز شوند.

۳. درمان در گروه های خاص

کودکان: جایگزینی سریع مایعات با ORS و تغذیه مداوم با شیر مادر یا غذای مناسب. داروهای ضداسهال معمولاً توصیه نمی شوند، مگر در شرایط خاص. پروبیوتیک ها ایمن و مؤثرند.

بارداری: درمان خانگی و ORS در اولویت است. داروهای ضداسهال و آنتی بیوتیک ها فقط تحت نظر پزشک مصرف می شوند. برخی داروها مانند Loperamide در سه ماهه اول توصیه نمی شوند.

سالمندان: به دلیل خطر سریع کم آبی و عوارض قلبی–کلیوی، مراقبت دقیق، جایگزینی مایعات و کنترل الکترولیت ها ضروری است. داروهای ضداسهال و پروبیوتیک ها طبق وضعیت بیمار تجویز می شوند.

عوارض اسهال (Complications of Diarrhea)

اسهال اگر به موقع و درست درمان نشود، می تواند باعث عوارض جدی و حتی تهدیدکننده حیات شود. شدت عوارض بسته به علت اسهال، سن بیمار، وضعیت ایمنی و سرعت جایگزینی مایعات و الکترولیت ها متفاوت است.

۱. دهیدریشن (کم آبی)

شایع ترین و مهم ترین عارضه اسهال، از دست رفتن آب و الکترولیت هاست. دهیدریشن می تواند خفیف، متوسط یا شدید باشد و علائمی مانند تشنگی زیاد، خشکی دهان، کاهش حجم ادرار، سرگیجه، ضعف عمومی و در موارد شدید، افت فشار خون و شوک ایجاد کند. کودکان و سالمندان در معرض بیشترین خطر قرار دارند.

۲. اختلالات الکترولیتی

از دست رفتن سدیم، پتاسیم و کلرید به دنبال اسهال طولانی یا شدید می تواند باعث ریتم غیرطبیعی قلب، گرفتگی عضلات، ضعف و خستگی شدید شود. این اختلالات نیازمند پایش دقیق و جایگزینی الکترولیت ها هستند.

۳. نارسایی کلیوی

کم آبی شدید و طولانی مدت می تواند باعث کاهش جریان خون به کلیه ها و نارسایی حاد کلیه شود. این عارضه معمولاً در افراد سالمند، بیماران مبتلا به بیماری های زمینه ای یا کسانی که درمان مایعات مناسب دریافت نکرده اند، دیده می شود.

۴. سپسیس (Sepsis)

در موارد اسهال با منشأ باکتریایی شدید، عفونت می تواند وارد جریان خون شود و باعث سپسیس گردد. این وضعیت یک اورژانس پزشکی است و نیاز به درمان سریع با آنتی بیوتیک و مراقبت های بیمارستانی دارد.

۵. سوءتغذیه

کودکان مبتلا به اسهال طولانی مدت در معرض کاهش وزن، کمبود ویتامین ها و مواد معدنی هستند. سوءتغذیه می تواند سیستم ایمنی را ضعیف کند و خطر ابتلا به عفونت های دیگر را افزایش دهد. جایگزینی مواد مغذی و تغذیه مناسب اهمیت ویژه دارد.

۶. خونریزی های گوارشی

برخی اسهال های التهابی یا ناشی از عفونت های باکتریایی شدید می توانند باعث خونریزی مخاطی یا خونریزی شدید از روده شوند. این وضعیت نیاز به تشخیص سریع و درمان تحت نظر متخصص دارد.

پیشگیری از اسهال (Prevention of Diarrhea)

پیشگیری از اسهال نقش مهمی در حفظ سلامت عمومی دارد و به ویژه برای کودکان، سالمندان و افراد با سیستم ایمنی ضعیف حیاتی است. رعایت بهداشت، تغذیه مناسب و مراقبت های پیشگیرانه می تواند از ابتلا به بیماری جلوگیری کند و خطر عوارض جدی مانند کم آبی و سوءتغذیه را کاهش دهد.

رعایت بهداشت فردی اولین و مهم ترین گام است. شستشوی دست ها با آب و صابون قبل از غذا و بعد از استفاده از توالت، مصرف آب آشامیدنی سالم و استفاده از فیلترها یا جوشاندن آب در مناطقی که احتمال آلودگی وجود دارد، از روش های ساده اما بسیار مؤثر پیشگیری است. همچنین، رعایت بهداشت مواد غذایی، شامل شستشوی کامل میوه و سبزیجات، پخت کافی گوشت و جلوگیری از نگهداری طولانی مواد غذایی، می تواند از بروز اسهال جلوگیری کند. محیط های عمومی مانند مدارس و مهدکودک ها نیز نیاز به توجه ویژه به بهداشت سرویس ها و فضاهای بازی دارند.

تغذیه مناسب نیز بخش مهمی از پیشگیری است. شیر مادر تا شش ماهگی، مهم ترین عامل محافظتی در برابر اسهال حاد در کودکان است. پس از شش ماهگی، معرفی تدریجی و بهداشتی غذاهای کم خطر، مصرف مواد غذایی تازه و پخته شده و اجتناب از لبنیات غیرپاستوریزه و نوشیدنی های مشکوک، می تواند از ابتلا جلوگیری کند.

واکسن ها نیز نقش مهمی در کاهش شیوع اسهال دارند. واکسن روتاویروس برای کودکان، میزان بستری و اسهال شدید را به طرز چشمگیری کاهش می دهد. برای افرادی که به مناطق با شیوع وبا یا اسهال باکتریایی سفر می کنند، واکسیناسیون مناسب توصیه می شود.

برای گروه های حساس مانند کودکان، سالمندان و زنان باردار، اقدامات ویژه ای لازم است. کودکان نیاز به پایش مایعات، تغذیه منظم و پیشگیری از کم آبی دارند. سالمندان باید کیفیت آب و غذا را کنترل کنند و مایعات روزانه را به طور منظم دریافت نمایند. زنان باردار نیز باید از مصرف غذاهای پرخطر خودداری کنند و در صورت بروز اسهال، فوراً به مراقبت پزشکی مراجعه نمایند.

آموزش و اطلاع رسانی درباره اصول پیشگیری و مراقبت های اولیه نیز اهمیت بالایی دارد. آگاهی والدین، مراقبان سالمندان و افراد پرخطر درباره علائم اولیه اسهال و جایگزینی سریع مایعات می تواند از مراجعه غیرضروری به بیمارستان جلوگیری کند و به کاهش عوارض بیماری کمک کند.

رژیم غذایی مناسب در اسهال (Dietary Management in Diarrhea)

رژیم غذایی نقش بسیار مهمی در بهبود اسهال دارد و می تواند روند بیماری را کوتاه کند، از کم آبی و سوءتغذیه پیشگیری نماید و سیستم گوارش را آرام کند. انتخاب صحیح غذاها و اجتناب از مواد تحریک کننده، پایه ای ترین اقدام در مدیریت خانگی اسهال است.

غذاهای مجاز در دوران اسهال، معمولاً غذاهایی نرم، کم چرب و قابل هضم هستند. برنج، سیب زمینی پخته، موز، نان تست و سایر غلات سبک می توانند انرژی لازم را بدون تحریک روده تأمین کنند. این رژیم که به آن BRAT گفته می شود، به کاهش دفعات دفع و تسهیل هضم کمک می کند. همچنین مصرف مایعات کافی، سوپ های سبک و آبمیوه های رقیق شده باعث جایگزینی مایعات و الکترولیت های از دست رفته می شود.

نقش فیبر محلول نیز در اسهال بسیار مهم است. فیبر محلول، موجود در جو دوسر، سیب و هویج، می تواند مدفوع را حجیم کرده و دفعات دفع را کاهش دهد، بدون اینکه باعث تحریک روده شود. در مقابل، مصرف فیبر غیرمحلول یا زیاد سبزیجات خام ممکن است روده را تحریک کرده و اسهال را تشدید کند.

برخی مواد غذایی باید در طول دوره اسهال محدود یا حذف شوند. لبنیات پرچرب یا غیرپاستوریزه می توانند در افرادی که تحمل لاکتوز ندارند، اسهال را تشدید کنند. کافئین و نوشیدنی های گازدار باعث تحریک روده و افزایش دفعات دفع می شوند، در حالی که غذاهای چرب و سرخ کردنی نیز روند هضم را کند کرده و ممکن است ناراحتی شکمی ایجاد کنند.

با رعایت اصول تغذیه ای مناسب و اجتناب از غذاهای محرک، روده فرصت بازیابی پیدا می کند و علائم اسهال سریع تر بهبود می یابند. پس علاوه بر درمان دارویی یا جایگزینی مایعات، رژیم غذایی منظم و علمی، بخشی جدایی ناپذیر از مدیریت اسهال است.

اسهال در گروه های خاص (Diarrhea in Special Populations)

اسهال در برخی گروه ها می تواند سریع تر شدید شود و نیاز به مراقبت ویژه دارد.

نوزادان و کودکان: کم آبی در این گروه ها به سرعت رخ می دهد. جایگزینی مایعات با ORS و تغذیه منظم با شیر مادر حیاتی است. داروهای ضداسهال معمولاً توصیه نمی شوند، مگر در شرایط خاص و تحت نظر پزشک.

بارداری: کم آبی می تواند برای مادر و جنین خطرناک باشد. جایگزینی مایعات و رعایت رژیم غذایی سالم اولویت دارد. داروهای ضداسهال و آنتی بیوتیک ها فقط با نظر پزشک مصرف می شوند.

سالمندان: سیستم ایمنی ضعیف و کاهش ذخایر آب بدن، خطر کم آبی و عوارض را افزایش می دهد. پایش مایعات و الکترولیت ها و مراقبت پزشکی سریع ضروری است.

بیماران سرطانی: شیمی درمانی و رادیوتراپی می تواند باعث اسهال شود. مدیریت مایعات و تغذیه و گاهی داروهای ضداسهال طبق نظر متخصص ضروری است.

بیماران دیابتی: تغییرات قند خون و مصرف داروها می تواند اسهال را تشدید کند. کنترل قند، جایگزینی مایعات و مدیریت دارویی اهمیت دارد.

چه زمانی اسهال خطرناک است؟ (When is Diarrhea Dangerous?)

اکثر موارد اسهال خفیف و کوتاه مدت هستند و با جایگزینی مایعات و تغذیه مناسب بهبود می یابند. با این حال، بعضی شرایط نیاز به توجه فوری دارند و می توانند خطرناک باشند.

علائم هشدار: اگر اسهال با خون در مدفوع، تب بالا، درد شدید شکم یا استفراغ مداوم همراه باشد، نشانه ای از بیماری جدی است. کم آبی شدید، تشنگی زیاد، کاهش حجم ادرار، سرگیجه یا افت فشار خون هم علائم مهمی هستند که نباید نادیده گرفته شوند.

موارد نیازمند مراجعه فوری: اسهال در کودکان خردسال، سالمندان، زنان باردار یا بیماران با سیستم ایمنی ضعیف که با کم آبی شدید، خونریزی یا تب بالا همراه باشد، باید فوراً تحت مراقبت پزشکی قرار گیرد. همچنین اسهال طولانی یا مزمن که بیش از چند روز ادامه دارد، نیازمند بررسی علت زمینه ای است.

شاخص های بستری: بیمارانی که قادر به نوشیدن مایعات نیستند، نشانه های شوک یا نارسایی کلیوی دارند یا اسهال شدیدشان با علائم سیستمیک همراه است، معمولاً برای دریافت مایعات و داروهای وریدی باید در بیمارستان بستری شوند. این اقدام به پیشگیری از عوارض جدی و کنترل سریع بیماری کمک می کند.

سوالات متداول

آیا اسهال نشانه سرطان است؟

نه معمولاً. بیشتر اسهال ها ناشی از عفونت، رژیم غذایی یا مشکلات عملکرد روده هستند. اسهال مزمن همراه با خون، کاهش وزن یا ضعف عمومی باید توسط پزشک بررسی شود.

علت شایع اسهال در کودکان چیست؟

ویروس ها (مثل روتاویروس) بیشترین علت را دارند. باکتری ها، انگل ها و حساسیت غذایی هم نقش دارند.

آیا استرس باعث اسهال می شود؟

بله، استرس و اضطراب می توانند با تحریک روده و تغییر حرکات روده باعث اسهال عملکردی (IBS-D) شوند.

اسهال ناشی از داروها چیست؟

بعضی داروها مانند آنتی بیوتیک ها، متفورمین یا مکمل های منیزیم می توانند باعث اسهال شوند. اصلاح دوز یا قطع دارو تحت نظر پزشک معمولاً مشکل را حل می کند.

آیا اسهال ویروسی مسری است؟

بله، ویروس هایی مانند روتاویروس و نوروویروس از طریق تماس نزدیک یا آب و غذای آلوده منتقل می شوند.

اسهال چند روز طبیعی است؟

اسهال حاد معمولاً ۲ تا ۷ روز طول می کشد و بدون درمان دارویی هم غالباً بهبود می یابد.

اسهال مزمن چند وقت طول می کشد؟

اسهال مزمن بیش از ۴ هفته ادامه دارد و نیاز به بررسی علت زمینه ای دارد.

آیا اسهال باعث لاغری می شود؟

اسهال کوتاه مدت معمولاً باعث کاهش وزن نمی شود، اما اسهال مزمن و شدید می تواند باعث کاهش وزن و سوءتغذیه شود.

اسهال صبحگاهی چیست؟

اسهالی است که صبح ها بعد از بیدار شدن اتفاق می افتد و معمولاً با سندرم روده تحریک پذیر (IBS) مرتبط است.

آیا اسهال شبانه خطرناک است؟

بله، اسهال شبانه می تواند نشانه بیماری التهابی روده یا عفونت شدید باشد و نیاز به بررسی دارد.

بهترین داروی اسهال چیست؟

درمان اصلی جایگزینی مایعات با ORS است. Loperamide برای اسهال غیرخونی بزرگسالان و پروبیوتیک ها برای کاهش طول مدت اسهال مفیدند. آنتی بیوتیک ها فقط در موارد باکتریایی شدید تجویز می شوند.

آیا داروهای ضداسهال برای کودکان ایمن هستند؟

معمولاً برای کودکان زیر ۲ سال توصیه نمی شوند. استفاده تنها تحت نظر پزشک در شرایط خاص مجاز است.

اسهال ویروسی چند روز طول می کشد؟

معمولاً ۲ تا ۵ روز در بزرگسالان و ۵ تا ۷ روز در کودکان.

چه زمانی باید آنتی بیوتیک مصرف کرد؟

در اسهال خونی، تب بالا یا شواهد عفونت باکتریایی. خوددرمانی ممنوع است.

آیا پروبیوتیک ها مؤثرند؟

بله، Lactobacillus rhamnosus GG و Saccharomyces boulardii طبق شواهد ۲۰۲۴–۲۰۲۵ باعث کاهش طول مدت اسهال حاد می شوند.

بعد از اسهال چه بخوریم؟

غذاهای سبک مثل برنج، موز، سیب زمینی و نان تست. رژیم BRAT توصیه می شود. از مواد چرب، پرادویه و نوشیدنی های گازدار پرهیز کنید.

آیا لبنیات در اسهال مضر است؟

در افراد با عدم تحمل لاکتوز یا اسهال شدید، بله. شیر مادر برای نوزادان همچنان مفید است.

نقش فیبر در اسهال چیست؟

فیبر محلول مانند جو دوسر، سیب پخته و هویج، مدفوع را حجیم کرده و دفعات دفع را کاهش می دهد. فیبر غیرمحلول ممکن است اسهال را تشدید کند.

آیا نوشیدنی های کافئین دار مشکل ساز هستند؟

بله، کافئین روده را تحریک کرده و دفعات دفع را افزایش می دهد.

آیا مصرف مایعات کافی کافی است؟

بله، جایگزینی مایعات و الکترولیت ها مهم ترین اقدام درمانی است و از کم آبی جلوگیری می کند.

اسهال در بارداری چطور مدیریت می شود؟

جایگزینی مایعات و تغذیه سالم اولویت دارد. داروهای ضداسهال فقط تحت نظر پزشک مصرف می شوند.

اسهال در کودکان چطور درمان می شود؟

ORS، تغذیه مناسب و پروبیوتیک ها کافی هستند. داروهای ضداسهال محدود و تحت نظر پزشک استفاده می شوند.

اسهال در سالمندان خطرناک تر است؟

بله، کم آبی سریع تر رخ می دهد و نیاز به پایش دقیق مایعات و الکترولیت ها دارد.

اسهال در بیماران سرطانی چطور است؟

شیمی درمانی و رادیوتراپی می توانند اسهال ایجاد کنند. درمان حمایتی و دارویی طبق نظر متخصص ضروری است.

اسهال در بیماران دیابتی چگونه مدیریت می شود؟

کنترل قند خون، جایگزینی مایعات و بررسی داروها اهمیت دارد.

اسهال در مسافرت چطور درمان می شود؟

ORS، رژیم غذایی سبک و اجتناب از آب و غذای مشکوک. آنتی بیوتیک فقط در موارد شدید و با نظر پزشک.

چطور از اسهال پیشگیری کنیم؟

رعایت بهداشت دست ها، آب آشامیدنی سالم، غذای بهداشتی و واکسیناسیون کودکان مهم است.

آیا واکسن روتاویروس مؤثر است؟

بله، باعث کاهش قابل توجه اسهال شدید و بستری در کودکان می شود.

اسهال طولانی نشانه چیست؟

می تواند ناشی از بیماری التهابی روده، سندرم روده تحریک پذیر، عفونت مزمن یا حساسیت غذایی باشد.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

اسهال طولانی، خونی، تب دار، همراه با کم آبی شدید، در کودکان خردسال، سالمندان و بیماران پرخطر، نیازمند مراجعه فوری است.

منابع

۱. WHO (World Health Organization)
سازمان جهانی بهداشت، دستورالعمل های به روز و راهنمایی های جهانی درباره پیشگیری و درمان اسهال را ارائه می دهد.
WHO – Diarrhoeal disease

۲. CDC (Centers for Disease Control and Prevention)
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری های آمریکا، اطلاعات علمی درباره علل، پیشگیری و درمان انواع اسهال، به ویژه اسهال مسافران و عفونی، ارائه می کند.
CDC – Diarrhea

۳. UpToDate
پلتفرم مرجع پزشکان که آخرین شواهد بالینی و راهنمای درمانی اسهال را به صورت سیستماتیک ارائه می دهد و برای تصمیم گیری درمانی کاربرد دارد.
UpToDate – Diarrhea in adults and children (نیاز به اشتراک)

۴. Mayo Clinic
اطلاعات معتبر و جامع درباره علائم، علت ها و مدیریت خانگی و دارویی اسهال.
Mayo Clinic – Diarrhea

۵. MedlinePlus
وب سایت آموزش سلامت و اطلاعات پزشکی معتبر برای عموم مردم، شامل توصیه های بهداشتی و درمان های خانگی و دارویی اسهال.
MedlinePlus – Diarrhea

۶. PubMed
بانک اطلاعاتی تحقیقات پزشکی و مقالات علمی، منبعی برای بررسی مطالعات به روز ۲۰۲۴–۲۰۲۵ درباره اسهال، درمان ها و پروبیوتیک ها.
PubMed

۷. ACG Guidelines (American College of Gastroenterology)
راهنمای تخصصی گوارش برای مدیریت بالینی اسهال حاد و مزمن در بزرگسالان، شامل درمان دارویی، رژیم غذایی و مدیریت گروه های خاص.
ACG – Clinical Guidelines